Reisbureau Vietnam Journey
 Individuele Vietnamreizen
» Emerging Vietnam 7 dagen
» Vietnam Panorama 9 dagen
» Vietnam Heritage 11 dagen
» Vietnam Variety 13 dagen
» Vietnam Experience15 dagen
» Hotels
» Veelgestelde vragen
» Reacties van reizigers
» Offerte aanvragen

 Individuele Fietstochten
» Delta Discovery 3 dagen
» Delta Discovery 4 dagen
» Delta Discovery 6 dagen
» Delta Discovery 8 dagen
» Delta Discovery Eco 4 dagen
» Delta Discovery Eco 7 dagen
» Veelgestelde vragen
» Reacties van reizigers

 Groepsreis op maat
» Reacties van reizigers
» Offerte aanvragen

Reisinformatie Vietnam
» Sfeer proeven
» Reisinformatie
» Reisverhalen
» Reisboeken
» Reisvideo's
» Veelgestelde vragen
» Visum
» Ambassade
» Geld
» Duiken
» Links

Reisbestemmingen Vietnam
» Cultuur
» Natuur
» Steden
» Strand
» Bergvolken
» Meer bestemmingen
» Cambodja
» Laos

Gratis
» Gratis fietsroutes
» Gratis presentatie
» Gratis nieuwsbrief

Over Vietnam Journey
» Introductie
» De 10 voordelen
» Projecten met een goed doel
» Reactie
» Home


Vietnam Journey in de pers

Reisverhaal Vietnam

Een keizerlijke achterglasverzameling

Door Paul Brinkman

Kunst Vietnam achterglasAl weer enige tijd geleden waren wij op reis door Vietnam. Op onze weg van meer dan 1700 kilometer (vanuit Hanoi in het noorden tot Ho Chi Minh City in het zuiden) verwachtten we hier of daar wel wat achterglasschilderingen tegen te komen. We genoten van het prachtige landschap, de aardige mensen, de smakelijke keuken en alle culturele facetten. Maar het speuren naar achterglas leverde niets op. En omdat in een land in ontwikkeling kunsthandels en antiquairs nauwelijks te vinden zijn en goed gedocumenteerde musea schaars, hoopten we dat het toeval een rol zou spelen. Wel hadden we onze Vietnamese gids Thi ernaar gevraagd, maar zij wist zelfs niet van het bestaan af. Daarom vertelden we haar over dit fenomeen dat onze bijzondere belangstelling heeft.

Een achterglasschildering wordt gemaakt op de achterzijde van glas, zodat het geschilderde door het glas heen gezien wordt. De kleuren, in tempera-, olie- of waterverf aangebracht, zijn daardoor veel dieper en krijgen een briljantere glans. Het schilderen is moeilijker omdat in spiegelbeeld en van voren naar achteren moet worden gewerkt, wat bij een 'normaal' schilderij niet het geval is. Bovendien dekt de volgende verflaag steeds de vorige af, zodat er niet gecorrigeerd kan worden. Voor de voorstelling wordt als onderlegger van een bestaande afbeelding of een daarvoor gemaakte tekening gebruik gemaakt. De achterglasschildering is bijna nooit gesigneerd of gedateerd en komt sinds de 17de eeuw in veel landen voor. Vooral China is bekend vanwege bijzondere verfijning en raffinement. Er bestaat een grote verscheidenheid aan voorstellingen (vaak religieus getint), uitvoering (ook goud- of zilverfolie en kwikspiegel werd gebruikt) en aan afmetingen.

Ongeveer in het midden van Vietnam, daar waar het land heel smal is, ligt Hué. Aan de ene zijde wordt de oude hoofdstad beschermd door de Zuid-Chinese zee, aan de andere door het gebergte dat de grens met Laos vormt. In de derde eeuw voor Christus tijdens de Chinese Han Dynastie werden de eerste fundamenten voor een fortificatie gelegd. En al snel werd daar een stad gesticht door de Cham, een bevolkingsgroep die materieel beïnvloed werd door China maar geestelijk door India. Door de eeuwen heen ontwikkelde zich op deze plaats een stad met een Citadel - een verdedigingswerk naar Frans model - met daarin gelegen de keizerlijke Stad, en in het centrum daarvan de Verboden Purperen Stad, gebaseerd op de plattegrond van Peking. In dit culturele centrum bevonden zich de verblijven van de keizerlijke familie.

In de feodale maatschappij hadden de keizers weinig belangstelling voor hun volk. Merkwaardig genoeg waren de meesten grotere dichters dan bestuurders. En zij vonden vooral vervoering in de dood. Volgens de Boeddhistische leer moet het menselijk lichaam bewaard blijven om de ziel de gelegenheid te geven toe te treden tot een andere wereld. Daartoe bouwden de keizers nog tijdens hun leven in de Vallei van de Tombes, gelegen even buiten Hué aan de Parfumrivier, talrijke gebouwen in de Chinese Ming stijl temidden van tuinen en parken.
De mooist weg erheen is per fiets. Hué verlatend ga je langs de Literatuurtempel met indrukwekkende stèles (de in de grote stenen platen gebeitelde teksten kun je helaas niet ontcijferen), moet je zo nu en dan vanwege de modder de fiets op je nek nemen en steek je per veerbootje de Parfumrivier over voor een prijs die aan de hoge kant is, omdat je als blanke toerist zo graag naar de overkant wilt. Je passeert vervolgens verscheidene tempels en tombes en wanneer je in het totaal ongeveer twintig kilometer gefietst hebt, sta je voorbij een pagode plotseling voor de toegangspoort van een geweldig grote landschapstuin. Wat een prachtige aanblik! Talrijke bouwsels, bronzen urnen, waterpartijen en overal planten en bloemen.
Na de toegang betaald te hebben, liepen we het park binnen en kwamen weldra bij de tombe van keizer Tu Duc. Het was er van een verstilde schoonheid. Het totale complex bestond eens uit zo'n vijftig gebouwen. Aan de aanleg en bouw ervan werd gedurende drie jaar door 3000 arbeiders gewerkt en het was klaar in 1867. Omdat Tu Duc geen erfgenamen had, was alles zo aangelegd dat het hem verpozing bracht tijdens zijn aards bestaan, en bovendien geschikt was voor het eeuwig leven na zijn dood.
Daar nu, in de grote zaal van het Hoa Khiem paleis, ontdekten wij een aantal prachtige achterglasschilderingen. Dat klopte wel met het feit dat sinds het midden van de 18de eeuw achterglas gedurende meer dan een eeuw een bijzonder geliefde decoratie was in hofkringen van Europa en Azië. Hier hingen ze in de werkruimte van keizer Tu Duc hoog aan de zuilen maar door het schemerige licht moeilijk tot in de details te bestuderen. De markante schilderingen in zware, bewerkte lijsten waren in betrekkelijk goede staat. Zeer tot mijn spijt kon ik ter plaatse niemand vinden die ook maar iets erover wist te vertellen of nadere bijzonderheden kon verschaffen en was het Museum van Hué wegens waterschade tijdelijk gesloten.

Kunst Vietnam achterglasWij zouden onkundig zijn gebleven als we een tijd later niet een verrassende ontmoeting hadden gehad. Wandelend in de hoofdstad van ons land ontdekten we een winkeltje met Vietnamese ceramiek. We kochten wat handgeschilderd blauw-wit, raakten met de verkoopster in gesprek en vertelden haar over ons bezoek aan de graftombe met de achterglasschilderingen en over onze onbeantwoorde nieuwsgierigheid. Tot onze grote verbazing zei ze dat ze uit Hué kwam en daar als gids had gewerkt. Ze kende het fenomeen, wist er het nodige van en wilde ons wel bij haar leermeester introduceren, zodat we hem konden raadplegen. Ik schreef Meneer An een lange brief, maar het antwoord liet op zich wachten. En juist toen ik mij afvroeg of de post wel was aangekomen, kwam er een dikke envelop uit Hué, vol documenten, foto's en Franse en Vietnamese teksten.
In de daarop volgende ontmoetingen met May, die de interessantste passages van de tekst voor me vertaalde, kwam ik heel wat aan de weet over de cultuur van Vietnam. En Meneer An verschafte mij de juiste informatie over het achterglasgebeuren in Hué, waarvan ik in het nu volgende dankbaar gebruik maak.

Voor zover bekend zijn er op dit moment op verschillende plaatsen in Hué in het totaal ongeveer zevenennegentig achterglasschilderingen, 'Tranh Kinh' (schilderij-glas) zoals ze in het Vietnamees genoemd worden. De meeste vallen onder het beheer van het Hué Monuments Conservation Center. Zij zijn verspreid over de volgende locaties: de Tombes van de keizers Minh Mang, Thieu Tri, Tu Duc en Dong Khanh, de Hon Chen Tempel, het Museum van Hué, de Residentie van Dien Tho en de Universiteit van Hué. Bovendien bevindt zich een onbekend aantal in privé-bezit.

In het tijdschrift van de Vrienden van het Oude Hué, dat geheel in het Frans is gesteld, lees ik in de jaargang van 1922: 'De verschillende tempels en paleisgebouwen, liggend in de omheinde keizerlijke Stad verbergen, evenals de verschillende gebouwen van de graftombes, een groot aantal achterglasschilderingen van grote afmetingen. Deze schilderingen zijn in verscheidene opzichten interessant.
Het zijn ware kunstwerken of men nu de schilderijen zelf beschouwt of de lijsten er om heen, gestoken en verguld. Vele, zo niet alle zijn in Hué vervaardigd door een team vaklieden van het paleis. Over de werkwijze en organisatie heeft men op het moment nog weinig informatie. De schilderingen bevatten in veel gevallen keizerlijke teksten die ons naast hun poëtische verdienste chronologische inlichtingen verschaffen met betrekking tot het werk van de vaklieden van het paleis. Uiteindelijk laten vele ervan gedeelten van het interieur van het paleis zien, of van de Citadel of van de omgeving van Hué en zij geven ons een beeld van de oude staat van monumenten die nu tot ruines vervallen of geheel verdwenen zijn. Om veel redenen zou het buitengewoon waardevol zijn 'Les Amis du Vieux Hué' toe te staan de werkzaamheden te volgen die zijn aangevangen om de aanblik van de hoofdstad in a lle facetten opnieuw te doen herleven. Men zal al deze schilderingen moeten laten fotograferen en op zijn minst diegene die historische plaatsen weergeven. Zij kunnen merendeels echter niet ter plaatse worden gefotografeerd hetzij vanwege de grote hoogte waarop ze hangen hetzij vanwege de duisternis van de zalen en vooral vanwege de weerspiegeling van het glas.'
Interessant is het te constateren dat men in 1922 kennelijk nog niet op de hoogte was van het feit dat een groot aantal van de keizerlijke achterglasschilderingen niet in Vietnam maar in China was vervaardigd. Die conclusie heeft men eerst veel later kunnen trekken, toen nader onderzoek aan de hand van meer documentatie mogelijk was.
En niet minder opmerkelijk is dat men destijds vond dat de achterglasschilderingen de moeite waard waren, niet zozeer vanwege hun fraaie kwaliteit en grote waarde als cultureel erfgoed maar vooral omdat de afbeeldingen gebruikt zouden kunnen worden in het toenmalige stedelijk restauratieproject van Hué! Misschien zou dat ook nu weer het geval kunnen zijn, want in het door water en oorlog geteisterde Hué worden de grotendeels verwoeste gebouwen gerestaureerd en opnieuw geconstrueerd als 'World Cultural Heritage' onder auspiciën van de UNESCO.

In twee Vietnamese boeken over de kunst en cultuur in Hué, uitgegeven in respectievelijk 1992 en 2000 vind ik een kort hoofdstuk over achterglas. De inhoud van beide teksten loopt grotendeels parallel, het een schijnt van het ander te zijn overgenomen. Volgens de auteurs kunnen de achterglasschilderingen in de keizerlijke mausolea, merendeels in China geschilderd, in drie prototypen worden verdeeld :
1 - Voorzien van een gedicht van de keizer, gemaakt in het jaar At Ty (1845, het jaar van de slang) in gouden Chinese karakters rechtsboven in de afbeelding. Het gedicht beschrijft het leven van de keizer aan het hof van de Nguyen Dynastie, de afbeelding illustreert dat. Alles is gedetailleerd geschilderd, soms beïnvloed door de omgeving waarin de Chinese schilder zelf woont. Over het algemeen koele kleuren: landschap en daken lichtblauw, wolken witblauw, maar zuilen rood, decoraties geel. De kleuren, die helder zijn gebleven, lopen subtiel in elkaar over en personen zijn minutieus weergegeven. Groot formaat: meestal 60x80cm. (Tombe Tu Duc, Paleis Xung Khiem, Paleis Luong Khiem)
2a - Soortgelijk, maar dan zonder gedicht. (Paleis Luong Khiem)
2b - Eveneens zonder gedicht, maar met de afbeeldingen van legenden uit de oude geschiedenis van China ten tijde van de Han periode. Deze hebben niet dezelfde kwaliteit als de schilderingen met gedichten. Er zit veel rood in, maar omdat de kleuren niet goed gemengd waren, zijn er nu plaatselijke verkleuringen. Vermoedelijk zijn ze zonder opdracht in grote aantallen geschilderd en hadden daardoor niet de hoogste kwaliteit. Ze werden in kunsthandels verkocht en uit China door Vietnamezen mee teruggenomen.
3 - Kleiner formaat, in het algemeen eenvoudig ontwerp van stillevens van altaren, gerangschikt volgens het patroon van de offers op de drie bergen (etagère-vorm). Daarop zijn in verschillend perspectief op kommen, borden, schalen, vazen, en kandelaars op een rij geschilderd en bovendien fruit of bloemen, typisch kostbare Vietnamese producten. Niet in hun natuurlijke kleuren maar wat willekeurig en niet een voor een maar gezamenlijk in één verfstreep gekleurd. Geschilderd in de stijl van Dong Ho, een dorp in de buurt van Hanoi. De technische beheersing is onvolmaakt. Ze komen ook voor met geschilderd grijs-blauw passe-partout dat gedecoreerd is met bloemen, bladeren en het karakter Trien. Kennelijk een eerste Vietnamese poging om de Chinese import te imiteren. Waarschijnlijk eind 18de en begin 19de eeuw.

De opmerkelijke forse houten lijsten zijn bewerkt met de vormen van een Soi-blad (lijkt op Acanthus), druiven met bladeren, vleermuizen (teken van vrijheid en geluk), draken en van opgerolde brieven. Door de naar binnen weglopende vorm van de lijst komt de schildering dieper te liggen waardoor het perspectief versterkt wordt. (Tombes Minh Mang en Dong Khanh; Tempels Sung An en Ngung Hy)

Maar in het 'Bulletin des Amis du Vieux Hué' uit 1922 kom ik nog een opmerkelijk vierde type schildering tegen: 'Dankzij de welwillendheid van Zijne Majesteit kunnen we, hoewel we het betreuren dat het ons niet was toegestaan onder de meest optimale omstandigheden te fotograferen de afbeeldingen tonen van twee achterglasschilderingen die bewaard zijn gebleven in het paleis Can-Chanh. Zij tonen de gebouwen van Tinh-Tam ten tijde van hun hoogtepunt.' Hoewel het paleis, dat was gelegen in de Verboden Stad in de oorlog van 1947 volledig is afgebrand is één van de twee foto's uit 1922 bewaard gebleven. Zeer opvallend is dat de schildering uit twee gedeelten bestaat: boven staat het gedicht, door een extra lijstvorm gescheiden van de afbeelding eronder. Deze speciale combinatie blijkt vaker voor te komen, zie ik op enkele foto's van Meneer An. Een speciaal verband tussen vorm en inhoud heb ik niet kunnen vaststellen.

Keizer Tu Duc, die in de lusthof rond zijn graftombe leek te wonen, leefde van 1829-1883 en zat meer dan 35 jaar op de gouden drakentroon. Hij was daarmee de langst regerende vorst in de bekende Nguyen Dynastie. De politieke en sociale situatie in Vietnam bereikte tijdens zijn leven een dieptepunt. Frankrijk bezette het zuiden om met hem een pact te sluiten. Hoewel hij meer dan honderd concubines had, kon hij geen kinderen krijgen en dat beschouwde hij als een teken van de vloek die op hem rustte. Hij trok zich daarom in zijn eigen wereld terug en zocht steeds meer de stilte van zijn graftombe, waar hij rust vond als expert in filosofie, geschiedenis van de Oriënt en vooral in literatuur. De achterglasschilderingen, die wij in zijn werkkamer in het Hoa Khiem paleis zagen, blijken echter voor het merendeel afkomstig van zijn vader Thieu Tri, die regeerde van 1841-1847. Deze keizer had de vele gedichten gemaakt over de parken, tuinen en vijvers in de omgeving van het Bao Dinh paleis, dat nu gebruikt wordt als Museum van Hué. En hij was het ook die de opdracht had gegeven om de inhoud van zijn gedichten op papier in beeld te brengen en vervolgens op glas te schilderen.

Een eerste voorbeeld van een tekening naar een gedicht, getiteld 'Vinh Thieu Phuong Van' beschrijft de schoonheid van de keizerlijke tuin Thieu Phuong, gelegen in de Verboden Stad. Een tweede gedicht 'Oanh De Xuan Sac' geeft een beeld van de prachtige Kim Oanh-dijk in het voorjaar, een van de vele fraaie landschappen bij het Tinh Tam-meer in de keizerlijke tuin in de Citadel. Dit meer bestaat nog, is alom bekend door zijn vele lotusbloemen en men kan zich heel goed voorstellen hoe de keizer zich in het Paviljoen zette om te mediteren en gedichten te schrijven.
Het volgende gedicht is hiervan een voorbeeld.


ZOMERGEDICHT

Gemaakt door keizer Thieu Tri
in het jaar van de slang 1845,
vol respect vertaald door Lê Thi May.


De keizer staat aan de balustrade,
hij ruikt de heerlijke geur van de lotus,
die de wind hem brengt uit de omgeving van het paviljoen.
Hij kijkt aandachtig naar de bloemen en het landschap,
de zon weerspiegelt roze en de warmte hangt boven het meer,
de heerlijke geur trekt in het heldere water
en verspreidt zich rond de balustrade.

Het ruikt zo aangenaam dat de libel niet weg wil vliegen.
Ze gaat tussen de zon en de geur van de lotus heen en weer
en blijft zo plezierig spelen en vliegen,
dat ze zich de terugweg niet meer kan herinneren.
Het lijkt dat het bloemenmeer van plan is
de keizer uit te nodigen om hier te blijven.
De heerlijke geur trekt in zijn keizerlijke kleding,
verspreidt zich en maakt de plek waar hij staat
nog veel aantrekkelijker.


Natuurlijk zijn alle keizerlijke teksten in het Chinees geschreven, zoals dat voor de Franse tijd tot 1850 gebruikelijk was. De hele reeks staat overigens ver van het leven van de gewone man af. De in opdracht van keizer Thieu Tri gemaakte tekeningen en de daarop vervaardigde achterglasschilderingen bieden in een vaak wat diagonale compositie als in een perspectivische vogelvlucht een overzicht van de keizerlijke gebouwen, tuinen en parken. Ze zijn prachtig van penseelvoering en met een identiek kleurgebruik van indrukwekkende kwaliteit. Een dergelijke reeks schilderingen van grote kwaliteit, alle op gelijk formaat en bijzonder fraai ingelijst heb ik buiten de Tu Duc Tombe nergens in een zo groot aantal kunnen bewonderen.

Het blijkt dat de tekeningen naar China werden gebracht om als onderlegger te dienen voor het vervaardigen van de keizerlijke achterglasschilderingen. Omdat in het midden van de 19de eeuw de enige weg in Vietnam van noord naar zuid slecht begaanbaar was, ligt het voor de hand dat men in de havenstad Hué gebruikmaakte van vervoer per schip. Een van de dichtstbijzijnde grote Zuid-Chinese havens was dan Guangzhou, beter bekend als Canton, dat als handelsstad al vanaf de 17de eeuw voor de export over de mogelijkheid beschikte om aan bestellingen van velerlei producten te voldoen. Het is dan ook zeer waarschijnlijk dat de schilderingen in Hué grotendeels daar zijn vervaardigd.

Kunst Vietnam achterglasLater kwamen we tijdens onze reis in het zuiden nog een aantal andere achterglasschilderingen tegen op verschillende locaties: in een wegcafé (Chinees te paard), op een familiealtaar (kip met kuikens), in de werkplaats van een bronsgieter op het platteland (kraanvogels), in een klooster (Japans landschap) en in verscheidene tempels. Toen we bij een tempelbezoek de op de altaren geofferde exemplaren nader bestudeerden, bleken de afbeeldingen op de weerzijde van het glas gedrukt te zijn en niet geschilderd, kennelijk in serie vervaardigd! We hadden een soortgelijke uitvoering gevat in goedkoop plastic lijstje al eerder op de markt gezien en ook in winkeltjes die offerzaken verkochten. Er waren er zelfs, met zwarte tekening voorgedrukt en daarna met de hand ingekleurd.
In een speciale standaard op het huisaltaar of fraai ingelijst boven de deur moet een achterglasschildering huis en bewoners beschermen tegen kwade geesten en vooral veel geluk brengen. De exemplaren die we tegenkwamen waren daarom helaas nooit te koop, hoe vaak we het ook vroegen. De oppermonnik van het Boeddhistisch klooster van de Vinh Tran Tempel in Hué was echter zo vriendelijk op verzoek van gids Thi voor ons een tweetal van een donker altaar te plukken opdat ook ons huis en onze familie met veel gezondheid en geluk gezegend zouden worden.

Via de keizers van Vietnam hebben we kennis gemaakt met een onbekende verzameling achterglasschilderingen en ik heb het geluk dat ik door toedoen van May en Meneer An de nodige informatie heb gekregen. Als ik hem uitvoerig mijn erkentelijkheid heb betuigd voor de toegezonden foto's en documentatie en vraag wat de honorering zou moeten zijn, krijg ik een bijzondere reactie. Hij schrijft: 'We zijn beiden onderzoekers en steken daarin veel moeite en tijd en dat kan nooit naar verhouding gehonoreerd worden. Ik wens u veel succes met uw publicatie.' Ook doet hij mij goede wensen voor geluk en gezondheid toekomen. Enige tijd later ontvang ik opnieuw een bericht uit Hué. Meneer An laat in dank weten bezoek te hebben gehad van gids Thi. De bevriende relatie, die ik had gevraagd om een blijk van waardering te overhandigen had dat aan haar gedelegeerd. Zij, die ons in onwetendheid bij de collectie van keizer Tu Duc introduceerde, zal wel uitgebreid met hem over achterglasschilderen van gedachten hebben gewisseld, want inmiddels heeft ze bij ons gelogeerd en weet er nu alles van. Bovendien is ze zo enthousiast dat ze iedereen met wie ze de Tombe bezoekt uitvoerig informeert over de gecompliceerde schildertechniek en het bewonderenswaardig resultaat. Zo wordt de via ons vergaarde kennis met betrekking tot een Vietnamees erfgoed verrassend in de praktijk gebracht...

© Copyright tekst en illustraties Paul Brinkman.
Alle rechten voorbehouden. Overname niet toegestaan.

Naschrift Vietnam Journey: Paul Brinkman overleed in 2007. Met dit reisverhaal gedenken wij een inspirerende man die vol passie over zijn reizen kon vertellen.

Terug naar het overzicht reisverhalen

Bovenkant pagina